پرسیارە باوەکان دەربارەی جومگە، ڕۆماتیزم و پووکانەوەی ئێسک

بەپێی جۆرەکەی جیاوازە. باوترین جۆر، واتە خشونەی جومگە، زۆرجار ژیان ناخاتە مەترسییەوە بەڵام دەکرێت جووڵە سنووردار بکات، و ڕاهێنان زۆرجار یارمەتی کەمکردنەوەی نیشانەکانی دەدات. جۆرە هەوکردنییەکانی وەک ڕۆماتۆید درێژخایەنن، و ئەگەر چارەسەر نەکرێن دەکرێت زیان بە جومگەکان بگەیەنن، هەوکردن لە سییەکان، دڵ یان چاوەکان دروست بکەن و مەترسیی جەڵتەی دڵ و جەڵتەی مێشک زیاد بکەن. دیاریکردنی زوو و چارەسەری گونجاو لای پزیشکی ڕۆماتیزم یارمەتی کەمکردنەوەی ئەم مەترسییانە دەدەن، و فیزیۆتێراپی یارمەتی پاراستنی جووڵە دەدات. هەر جومگەیەکی گەرم و ئاوساو لەگەڵ تا پێویستی بە چوونی یەکسەر بۆ فریاکەوتنە (911 لە ئوردن، یان 122 لە عێراق و هەرێمی کوردستان).

زیاتر بخوێنەوە: خشونەی ئەژنۆ · سەرچاوە: NHS — Rheumatoid arthritis · NHS — Arthritis

هەمیشە نا. «ڕۆماتیزم» وشەیەکی باوە بۆ زۆر جۆری ئازاری جومگە و ماسولکە، بەڵام ڕۆماتۆید نەخۆشییەکی دیاریکراوی خۆبەرگرییە، کە تێیدا سیستەمی بەرگری بە هەڵە هێرش دەکاتە سەر ناوپۆشی جومگەکان و ئاوسان و ڕەقبوون و ئازاریان تێدا دروست دەکات، زۆرجار لە دەست و پێ و مەچەکەکاندا. هەوکردنی جومگەی پسۆریاسیسیش پەیوەندی بە سیستەمی بەرگرییەوە هەیە، بەڵام خشونەی جومگە نەخۆشیی بەرگری نییە. ئەوەی خەڵک پێی دەڵێن «ڕۆماتیزم لە خوێندا» زۆرجار ئەنجامی پشکنینێکە، کە دەکرێت لای کەسانی ساغ پۆزەتیڤ بێت و لای هەندێک نەخۆش نێگەتیڤ، بۆیە پزیشک لەگەڵ پشکنینی لەش لێکی دەداتەوە و بە تەنها بەس نییە بۆ دیاریکردنی نەخۆشی.

سەرچاوە: NHS — Rheumatoid arthritis · NHS — Rheumatoid arthritis: diagnosis

زۆرجار ژیان ناخەنە مەترسییەوە، بەڵام پێویستیان بە بەدواداچوون هەیە. هەوکردنی جومگەی پسۆریاسیسی حاڵەتێکی درێژخایەنە کە تێیدا سیستەمی بەرگری هێرش دەکاتە سەر شانە ساغەکان؛ دەکرێت تووشی ئەو کەسانە بێت کە پسۆریاسیسیان هەیە، و ئازار، ئاوسان و ڕەقبوونی جومگە، ئاوسانی پەنجەکان و گۆڕانی نینۆک دروست دەکات. بە دەرمانێک چارەسەر دەکرێت کە پزیشکی ڕۆماتیزم بڕیاری لەسەر دەدات، و فیزیۆتێراپیست ڕاهێنان فێر دەکات بۆ بەهێزکردن و پاراستنی جومگەکان. هەوکردنی کاردانەوەیی دوای تووشبوونێک دەردەکەوێت، وەک ژەهراویبوونی خۆراک یان هەندێک هەوکردنی کۆئەندامی زاوزێ، و زۆرجار لە ماوەی شەش مانگدا نامێنێت، هەرچەندە دەکرێت درێژ بکێشێت یان بگەڕێتەوە. ئەگەر ئازار و ئاوسانی جومگە دووبارە بووەوە سەردانی پزیشک بکە، تەنانەت بێ پسۆریاسیس.

سەرچاوە: NHS — Psoriatic arthritis · NHS — Reactive arthritis

نیشانە سەرەکییەکانی ئازار، ئاوسان و ڕەقبوونی جومگەکانن، کە زۆرجار لە جومگە بچووکەکانی دەست و پێوە دەست پێدەکەن و زۆربەی کات هەردوو لای لەش دەگرنەوە. ئازار و ڕەقبوون زۆرجار بەیانیان و دوای کەمجووڵەیی خراپترن، و ڕەقبوونی بەیانیان زۆرجار لە نیو کاتژمێر زیاتر دەخایەنێت، بە پێچەوانەی خشونەی جومگە. لەوانەیە جومگەکان گەرم و بە دەستلێدان بە ئازار بن، و هەندێک جار ماندووبوون، کەمیی ئارەزووی خواردن یان دابەزینی کێشیان لەگەڵدا بێت. نیشانەکان زۆرجار لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا دروست دەبن و لەوانەیە وەک هەڵچوون بێن. پزیشک بە پشکنینی لەش، پشکنینی خوێن و هەندێک جار وێنەگرتنی وەک تیشک دیاری دەکات، و ناردنی زوو بۆ لای پزیشکی ڕۆماتیزم گرنگە چونکە چارەسەری زوو جومگەکان دەپارێزێت.

سەرچاوە: NHS — Rheumatoid arthritis: symptoms · NHS — Rheumatoid arthritis: diagnosis

گوازراوە نییە: ڕۆماتۆید نەخۆشییەکی میکرۆبی نییە و لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر ناگوازرێتەوە. حاڵەتێکی خۆبەرگرییە، کە تێیدا سیستەمی بەرگری بە هەڵە هێرش دەکاتە سەر ناوپۆشی جومگەکان، و هێشتا نەزانراوە چی دەیوروژێنێت. بۆماوەیی دەکرێت ئەگەری تووشبوون زیاد بکات ئەگەر خزمێکی نزیکت تووشی بووبێت، بەڵام وا دادەنرێت ڕۆڵی جینەکان بچووک بێت، بۆیە بوونی خزمێکی تووشبوو واتای ئەوە نییە کە تۆش تووش دەبیت. هەروەها لای ژنان و جگەرەکێشان باوترە.

سەرچاوە: NHS — Rheumatoid arthritis: causes · Johns Hopkins Arthritis Center — Ask the expert: Is RA a communicable disease? (2007)

تا ئێستا چارەسەرێکی یەکجارەکی بۆ ڕۆماتۆید نییە، بەڵام چارەسەری نوێ دەتوانێت یارمەتی کۆنترۆڵکردنی بدات: ئامانج گەیشتنە بە هێوربوونەوەی نەخۆشییەکە یان نزمترین ئاستی چالاکیی نەخۆشییەکە، و زۆر کەس چەند مانگ یان تەنانەت چەند ساڵ لە نێوان هەڵچوونەکاندا دەژین و بەردەوام دەبن لە کارەکانیان. ئەمە پشت بە دەرمانی درێژخایەن دەبەستێت کە پزیشکی ڕۆماتیزم بڕیاری لەسەر دەدات و بە دەستپێکردنی زوو، لەگەڵ فیزیۆتێراپی و چارەسەری کاری کە یارمەتی جووڵە و کارە ڕۆژانەکان دەدەن. ئاگاداری ئەو بەرهەمانە بە کە بەڵێنی نەهێشتنی یەکجارەکی دەدەن، و هەرگیز بێ ڕاوێژی پزیشکەکەت واز لە هیچ دەرمانێک مەهێنە.

سەرچاوە: NHS — Rheumatoid arthritis · NICE NG100 — Rheumatoid arthritis in adults: management (2018, updated 2020)

ڕێنماییەکان پێشنیار دەکەن چالاکیی جەستەیی بەشێکی بنەڕەتیی چارەسەری جۆرە هەوکردنییەکانی جومگە، وەک ڕۆماتۆید، و چارەسەری خشونەی جومگە بێت، چونکە کاتێک لەگەڵ تۆ بگونجێنرێت کاریگەر و سەلامەتە. فیزیۆتێراپیست بە بەرنامەیەکی قۆناغ بە قۆناغ کە لەگەڵ حاڵەتەکەت دەگونجێت یارمەتی باشترکردنی لەشساغی، نەرمی و هێزی ماسولکەکانت دەدات. سەبارەت بە «چارەسەری سروشتی» بە واتای گیا و ڕەچەتەی ماڵەوە، ڕێنماییەکانی NICE دەڵێن چارەسەرە تەواوکەرەکان بەڵگەیەکی ئەوتۆیان بۆ سوودی درێژخایەن نییە و نابێت جێگەی چارەسەری پزیشکەکەت بگرنەوە. لە Revibe بە پشکنین دەست پێدەکەین و پلانەکە لە پاڵ پلانی پزیشکی ڕۆماتیزم دادەنێین.

زیاتر بخوێنەوە: یەکەم دانیشتن · سەرچاوە: Rausch Osthoff AK et al. (2018). 2018 EULAR recommendations for physical activity in people with inflammatory arthritis and osteoarthritis. Ann Rheum Dis 77(9):1251–1260 · NICE NG100 — Rheumatoid arthritis in adults: management (2018, updated 2020)

دەکرێت مەترسیدار بێت بەهۆی شکانەوە، نەک بەهۆی پووکانەوەکە خۆی. بە هێواشی لە ماوەی چەند ساڵێکدا ئێسکەکان لاواز دەکات تا بە ئاسانتر بشکێن، و زۆرجار تەنها دوای شکانی مەچەک، جومگەی ڕان یان بڕبڕەیەکی پشت بەهۆی کەوتنێکی سووکەوە دەدۆزرێتەوە. شکانی بڕبڕەکان دەکرێت ئازاری درێژخایەن و چەمانەوەی پشت دروست بکات. بەڵام حاڵەتێکی درێژخایەنە کە دەکرێت بەڕێوە ببرێت: دەرمانی بەهێزکردنی ئێسک کە پزیشک بڕیاری لەسەر دەدات، ڕاهێنانی هێز و هاوسەنگی، و خۆپاراستن لە کەوتن لە ماڵەوە.

زیاتر بخوێنەوە: فیزیۆتێراپی لە ماڵەوە · سەرچاوە: NHS — Osteoporosis · Brooke-Wavell K et al. (2022). Strong, steady and straight: UK consensus statement on physical activity and exercise for osteoporosis. Br J Sports Med 56(15):837–846

بەڵێ، دەکرێت چارەسەر بکرێت تەنانەت ئەگەر بە تەواوی نەمێنێت: پزیشک بەپێی مەترسیی شکان بڕیار لەسەر دەرمانی بەهێزکردنی ئێسک و بڕی گونجاوی کالسیۆم و ڤیتامین دی دەدات. ڕێککەوتنێکی پسپۆڕانی بەریتانی ڕاهێنانی بەرگری و بارکردن پێشنیار دەکات بۆ بەهێزکردنی ئێسک، ڕاهێنانی هێز و هاوسەنگی بۆ خۆپاراستن لە کەوتن، و ڕاهێنانی ڕاستکردنەوەی پشت بۆ باشترکردنی هەڵوێست، لەگەڵ دوورکەوتنەوە لە چەمانەوەی زۆر بەرەو پێشەوە. ئەوانەی پێشتر بڕبڕەیان شکاوە زۆرجار بارکردن لە ئاستی پیاسەی خێرا زیاتر ناکەن. خۆراکی دەوڵەمەند بە کالسیۆم و وازهێنان لە جگەرەکێشانیش یارمەتیدەرن. لە Revibe دوای پشکنین بەرنامەیەکی سەلامەت و قۆناغ بە قۆناغ دادەنێین، و سەردانی ماڵەوە بۆ ئەوانەی پێویستیانە بەردەستە.

زیاتر بخوێنەوە: فیزیۆتێراپی لە ماڵەوە · سەرچاوە: Brooke-Wavell K et al. (2022). Strong, steady and straight: UK consensus statement on physical activity and exercise for osteoporosis. Br J Sports Med 56(15):837–846 · NHS — Osteoporosis

زۆرجار ئازار دروست ناکات تا ئێسکێک دەشکێت. شکانی یەکێک لە بڕبڕەکانی پشت دەکرێت ئازاری لەناکاوی پشت و، بە تێپەڕبوونی کات، چەمانەوەی پشت بەرەو پێشەوە دروست بکات، بۆیە ئازاری نوێی پشت لای کەسێک کە پووکانەوەی ئێسکی هەیە پێویستی بە سەردانی پزیشک لە هەمان ڕۆژدا هەیە. ئازاری بڵاوی لەش زۆرجار لە پووکانەوەی ئێسک خۆیەوە نییە، بۆیە داوا لە پزیشکەکەت بکە هۆکارەکەی بدۆزێتەوە. پووکانەوەی ئێسک بە پشکنینی چڕیی ئێسک دەدۆزرێتەوە، کە پشکنینێکی کورت و بێ ئازارە و پزیشک بەپێی تەمەن و هۆکارەکانی مەترسی داوای دەکات، هەندێک جار لەگەڵ ئامرازێک کە ئەگەری شکان دەخەمڵێنێت. وێنەی تیشکی ئاسایی شکانەکان نیشان دەدات، بەڵام دیاریکردنی پووکانەوەی ئێسک بە پشکنینی چڕیی ئێسک دەکرێت.

زیاتر بخوێنەوە: ئازاری پشت · سەرچاوە: NHS — Osteoporosis

بۆماوەیی ڕۆڵی هەیە: مێژووی خێزانیی پووکانەوەی ئێسک، بەتایبەت شکانی جومگەی ڕانی یەکێک لە دایک و باوک، مەترسی زیاد دەکات، بەڵام تاکە هۆکار نییە. هۆکارەکانی تر بریتین لە بەتەمەنبوون، وەستانی سووڕی مانگانە بەتایبەت ئەگەر زوو بێت، بۆیە ژنان زیاتر لە مەترسیدان، بەکارهێنانی حەبی ستێرۆید بۆ ماوەیەکی درێژ، کێشی کەم، کەمیی وەرزش، جگەرەکێشان و خواردنەوەی زۆری ئەلکهول. بۆ خۆپاراستن: ڕاهێنانی ڕێکوپێک کە لەش کێشی خۆی تێدا هەڵدەگرێت و ڕاهێنانی بەرگری، خۆراکی دەوڵەمەند بە کالسیۆم و ڤیتامین دی لەگەڵ کەمێک خۆر، و وازهێنان لە جگەرەکێشان. ئەگەر هۆکاری مەترسیت هەیە، لە پزیشکەکەت دەربارەی پشکنینی چڕیی ئێسک بپرسە.

سەرچاوە: NHS — Osteoporosis · NHS — Osteoporosis: prevention

خشونەی جومگە، کە پێی دەوترێت داخورانی جومگەش، باوترین جۆری هەوکردنی جومگەیە. کار لە هەموو جومگەکە دەکات و ئازار، ڕەقبوون و هەندێک جار تەقەتەق یان هەستی خشین دروست دەکات، زۆرتر لە ئەژنۆ، جومگەی ڕان و دەستەکان، و دەکرێت تووشی بڕبڕەی پشتیش بێت. جیاوازە لە پووکانەوەی ئێسک، کە ئێسک لاواز دەکات بێ ئازار تا شکان ڕوودەدات، هەرچەندە دەکرێت هەردووکیان پێکەوە هەبن. خشونە درێژخایەنە بەڵام پێویست نییە خراپتر ببێت و دەکرێت باشتر ببێت؛ ڕێنماییەکانی NICE ڕاهێنان، کەمکردنەوەی کێش لە کاتی پێویستدا و تێگەیشتن لە حاڵەتەکە دەکەنە بنەمای چارەسەر، و چارەسەری دەستی لە پاڵ ڕاهێنان بەکاردێت نەک لە جیاتی. دەرزی و نەشتەرگەری بڕیاری پزیشکن.

زیاتر بخوێنەوە: خشونەی ئەژنۆ، خشونەی جومگەی ڕان · سەرچاوە: NICE NG226 — Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management (2022) · NHS — Osteoarthritis

هەندێک جار. جومگەی هەوکردوو لەوانەیە لە کاتی دەستلێدان گەرم بێت، و جۆرە هەوکردنییەکانی وەک ڕۆماتۆید دەکرێت ماندووبوون و هەندێک جار تا دروست بکەن. بەڵام تای بەرز لەگەڵ جومگەیەکی گەرم و ئاوساو و سوور، و ئازاری توندی لەناکاو کە جووڵاندنی جومگەکە یان خستنە سەری کێش قورس دەکات، لەوانەیە واتای هەوکردنی میکرۆبی لە ناو جومگەدا بێت، کە لای نەخۆشانی ڕۆماتۆید ئەگەری زیاترە. ئەمە حاڵەتێکی مەترسیدارە و پێویستی بە چارەسەری خێرا هەیە، زۆرجار لە نەخۆشخانە، بۆیە چاوەڕێ مەکە و دەست بە فیزیۆتێراپی مەکە: یەکسەر بچۆ بۆ فریاکەوتن (911 لە ئوردن، یان 122 لە عێراق و هەرێمی کوردستان).

سەرچاوە: NHS — Septic arthritis · NHS — Rheumatoid arthritis: symptoms