پرسیارە باوەکان دەربارەی ئازار و خشونەی ئەژنۆ

بەڵێ، خشونەی ئەژنۆ حاڵەتێکی درێژخایەنە، بەڵام ئەمە واتای ئەوە نییە کە هەر دەبێت خراپتر ببێت. نیشانەکان زۆرجار دێن و دەڕۆن: ماوەی ئارام و هەڵچوونی کاتیی ئازار کە پەیوەندییان بە چالاکی و ماندووبوونەوە هەیە، و لەوانەیە وەک خۆیان بمێننەوە و هەندێک جار هێدی هێدی باشتر ببن. گرنگترین شت فێربوونی بەڕێوەبردنیەتی: ڕاهێنانی بەهێزکردنی ڕێکوپێک، چالاکییەک کە هێدی هێدی زیاد دەکرێت، و کەمکردنەوەی کێش لە کاتی پێویستدا. ڕێنماییەکان ئەمانە وەک بنەمای چارەسەر دادەنێن، و یارمەتی کەمکردنەوەی ئازار و پاراستنی جووڵە دەدەن.

زیاتر بخوێنەوە: خشونەی ئەژنۆ · سەرچاوە: NHS — Osteoarthritis · NICE NG226 — Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management (2022)

خشونەی ئەژنۆ لەوانەیە ئاوسانێکی سووک لە خودی ئەژنۆدا دروست بکات، بەتایبەت دوای ماندووبوونی زیاد یان لە کاتی هەڵچوونی ئازاردا، و زۆرجار بە ڕێکخستنی چالاکی ئارام دەبێتەوە. بەڵام ئاوسانی پێ و قولەپێ زۆرجار لە خشونەوە نییە، و هۆکاری تری هەیە وەک وەستان یان دانیشتنی درێژ، هەندێک دەرمان، دەمارە گەورەبووەکانی قاچ، یان کێشەی دڵ یان گورچیلە، بۆیە ئەگەر بەردەوام بوو سەردانی پزیشک بکە. ئەگەر یەک قاچ بێ هۆیەکی ڕوون یان لەناکاو لەگەڵ ئازار یان سووربوونەوە ئاوسا، یان ئەژنۆ گەرم و سوور بوو لەگەڵ تا، هەمان ڕۆژ سەردانی پزیشک بکە، و ئەگەر لەگەڵ هەناسەتەنگی یان ئازاری سنگ بوو پەیوەندی بە فریاکەوتن بکە: 911 لە ئوردن، یان 122 لە عێراق و هەرێمی کوردستان.

زیاتر بخوێنەوە: خشونەی ئەژنۆ · سەرچاوە: NHS — Osteoarthritis · NHS — Swollen ankles, feet and legs (oedema)

لە زۆربەی حاڵەتەکاندا مەترسی بۆ تەندروستیی گشتی نییە، و یەکێکە لە باوترین جۆرەکانی هەوکردنی جومگە و لە باوترین هۆکارەکانی ئازاری ئەژنۆ بە بەسالاچوون. بەڵام لەوانەیە ڕۆیشتن و پلیکانە و دانیشتن لەسەر زەوی سنووردار بکات، و هەواڵی باش ئەوەیە ڕاهێنان و ڕێکخستنی چالاکی زۆرجار یارمەتی کەمکردنەوەی ئازار و پاراستنی جووڵە دەدەن. ئاگاداری ئەو نیشانانە بە کە لە خشونەی ئاسایی ناچن: ئازار یان شێوانێک کە بە خێرایی خراپتر دەبێت، ڕەقبوونی درێژی بەیانیان، یان ئازار دوای برینداربوونێکی نوێ پێویستیان بە سەردانی خێرای پزیشک هەیە، و ئەژنۆی گەرم و ئاوساو لەگەڵ تا پێویستی بە سەردانی پزیشکە لە هەمان ڕۆژدا.

زیاتر بخوێنەوە: خشونەی ئەژنۆ · سەرچاوە: NICE NG226 — Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management (2022) · NHS — Osteoarthritis

ئازاری خشونە زۆرجار لە ئەژنۆ و دەوروبەریدایە، و لەوانەیە کەمێک بۆ قاچ درێژ ببێتەوە. هەندێک جار ئاوسانێکی نەرم لە پشتی ئەژنۆ دەردەکەوێت کە پێی دەوترێت کیسی بەیکەر و لەگەڵ خشونەدا دێت، و لەوانەیە لەوێ هەستی گرژی یان ئازار دروست بکات کە دوای ڕۆیشتن زیاد دەکات. بەڵام تەزین یان ئازارێک کە تا پێ دەڕوات نیشانەی ئاسایی خشونە نییە، و لەوانەیە لە شوێنێکی ترەوە بێت وەک خوارەوەی پشت، بۆیە پێویستی بە پشکنین هەیە. ئەگەر لەناکاو ئازار و ئاوسان لە پشتی قاچ دەرکەوت، لەوانەیە خوێنبەستن یان تەقینی کیسەکە بێت؛ هەمان ڕۆژ سەردانی پزیشک بکە، و ئەگەر لەگەڵ هەناسەتەنگی یان ئازاری سنگ بوو پەیوەندی بە فریاکەوتن بکە: 911 لە ئوردن، یان 122 لە عێراق و هەرێمی کوردستان.

زیاتر بخوێنەوە: خشونەی ئەژنۆ · سەرچاوە: NHS — Baker's cyst · NHS — DVT (deep vein thrombosis)

لەوانەیە وێنەی تیشک گۆڕانکارییەکانی خشونە نیشان بدات، بەڵام زۆرجار بۆ ناسینەوەی حاڵەتەکە پێویست نییە، چونکە زیاتر پشت بە تەمەن و نیشانەکان و پشکنین دەبەسترێت، و کاتێک نیشانەی نائاسایی هەبێت داوای وێنە دەکرێت. پلەکان، وەک پلەی دووەم یان چوارەم، وەسفی شێوەی جومگەکەن لە وێنەکەدا، و هەمیشە لەگەڵ توندی ئازارەکە ناگونجێن: لەوانەیە ئازار سووک بێت لەگەڵ پلەیەکی بەرز یان بەپێچەوانەوە. بۆیە ڕێنماییەکان دەڵێن پلان لەسەر نیشانەکان و توانای جووڵە دادەمەزرێت، و بڕیاری گۆڕینی جومگە بە پشکنینی کلینیکی دەدرێت نەک بە ژمارەی پلە.

زیاتر بخوێنەوە: خشونەی ئەژنۆ · سەرچاوە: NICE NG226 — Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management (2022) · NHS — Osteoarthritis

لەوانەیە خشونە لە هەندێک خێزاندا باو بێت، بەڵام بۆماوە تەنها یەکێکە لە چەند هۆکارێک، و توێژینەوەکان یەک جینی دیاریکراویان بۆ نەدۆزیوەتەوە. هۆکارەکانی تر بریتین لە بەسالاچوون، زیادبوونی کێش، برینداربوون یان نەشتەرگەریی پێشووی ئەژنۆ، و لای ژنان باوترە. بۆیە دوای ناوەڕاستی تەمەن زیاترە، بەڵام لەوانەیە لای هەندێک گەنج زووتر دەربکەوێت، بەتایبەت دوای برینداربوونێکی کۆنی ئەژنۆ. ناتوانرێت بە تەواوی ڕێگری لێ بکرێت، بەڵام بەهێزکردنی ماسولکەکان، پاراستنی کێشێکی تەندروست و دوورکەوتنەوە لە برینداربوون لەوانەیە مەترسییەکەی کەم بکەنەوە.

زیاتر بخوێنەوە: خشونەی ئەژنۆ · سەرچاوە: NHS — Osteoarthritis

خشونەی ئەژنۆ (داخورانی جومگە) حاڵەتێکە کە هەموو جومگەکە هێدی هێدی تێیدا دەگۆڕێت: کڕکڕاگەی سەری ئێسکەکان، ئێسکی ژێری و شانەکانی دەوروبەری، و ئازار و ڕەقبوون دروست دەکات. تەنها لێکخشانی ئێسک بە ئێسک نییە وەک زۆر کەس وا دەزانن، و جومگەکە توانای خۆگونجاندنی دەمێنێت. هەروەها جیاوازە لە پووکانەوەی ئێسک: پووکانەوە ئێسک لاواز دەکات و ئەگەری شکانی زیاد دەکات، و زۆرجار تا ئێسکێک نەشکێت ئازار نادات، بەڵام خشونە کێشەیەکی خودی جومگەیە.

زیاتر بخوێنەوە: خشونەی ئەژنۆ · سەرچاوە: NHS — Osteoarthritis · NHS — Osteoporosis

نیشانە باوەکان بریتین لە: ئازارێک کە بە ڕۆیشتن و پلیکانە و هەستان لە کورسی زیاد دەکات و بە پشوودان کەم دەبێتەوە، ڕەقبوونی کورت لە بەیانیان یان دوای دانیشتنی درێژ، تەقەتەق یان خشەخش لە کاتی جووڵەدا، و هەندێک جار ئاوسانی سووک یان هەستکردن بەوەی ئەژنۆ شل دەبێت. زۆرجار لە چیرۆکەکەت و پشکنینەوە بێ وێنەی تیشک دەناسرێتەوە، بەتایبەت دوای ناوەڕاستی تەمەن کاتێک ئازارەکە پەیوەندی بە چالاکییەوە هەیە و ڕەقبوونی بەیانیان کورتە. بەڵام ڕەقبوونی درێژی بەیانیان یان ئاوسان لە چەند جومگەیەکدا لەوانەیە ئاماژە بێت بۆ جۆرێکی تری هەوکردنی جومگە وەک ڕۆماتۆید، بۆیە سەردانی پزیشک بکە.

زیاتر بخوێنەوە: خشونەی ئەژنۆ · سەرچاوە: NHS — Osteoarthritis: symptoms · NICE NG226 — Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management (2022)

بەڵێ، چارەسەری کاریگەری هەیە، هەرچەندە هیچ چارەسەرێک جومگەکە بە تەواوی وەک جاران لێ ناکاتەوە. ڕێنماییەکان ڕاهێنانی چارەسەری، وەک بەهێزکردنی ماسولکەکانی ڕان و سمت و پیاسەی قۆناغ بە قۆناغ، لەگەڵ کەمکردنەوەی کێش لە کاتی پێویستدا و تێگەیشتن لە حاڵەتەکە، وەک بنەمای چارەسەر دادەنێن، و لەوانەیە گۆچان و پێڵاوی ئاسوودەش یارمەتیدەر بن. دەرمان و دەرزی بڕیاری پزیشکن، و کاتێک بیر لە نەشتەرگەری دەکرێتەوە کە ئازارەکە سەرەڕای ئەم ڕێکارانە توند بمێنێتەوە و کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ژیانت هەبێت. بە چارەسەری ڕێکوپێک زۆر کەس بە چالاکی و ئازاری کەمتر دەژین.

زیاتر بخوێنەوە: خشونەی ئەژنۆ، ئازاری ئەژنۆ · سەرچاوە: NICE NG226 — Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management (2022) · NHS — Osteoarthritis: treatment and support

زۆرجار بەڵێ، لە ڕووی کەمکردنەوەی ئازار و باشترکردنی جووڵەوە: فیزیۆتێراپی یەکێکە لە گرنگترین چارەسەرە سەرەتاییەکانی خشونە. بنەماکەی بەرنامەیەکی ڕاهێنانە کە بۆ تۆ دادەڕێژرێت: بەهێزکردنی ماسولکەکانی ڕان و سمت، ڕاهێنان بۆ جووڵەی ئەژنۆ، و چالاکیی هەناسەیی سووک وەک پیاسە یان پایسکلی جێگیر، کە هێدی هێدی زیاد دەکرێت. چارەسەری دەستی و جووڵاندنی جومگە لەگەڵ ڕاهێنان بەکاردێن نەک لە جیاتی. لەوانەیە ئازار لە سەرەتادا کەمێک زیاد بکات، بەڵام بەردەوامبوون سوودەکەی بە تێپەڕبوونی کات زیاتر دەکات. لە Revibe بە پشکنینی ئەژنۆ و شێوازی ڕۆیشتنت دەست پێدەکەین، پاشان لەگەڵت پلانێک و بەرنامەیەکی ماڵەوەی قۆناغ بە قۆناغ دادەنێین.

زیاتر بخوێنەوە: خشونەی ئەژنۆ · سەرچاوە: NICE NG226 — Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management (2022) · NHS — Osteoarthritis: treatment and support

لە زۆربەی حاڵەتەکاندا نەخێر. ڕێنماییەکان بە ڕاهێنان و کۆنترۆڵی کێش و فێرکردن دەست پێدەکەن، و پزیشک لە کاتی پێویستدا بڕیار لەسەر دەرمان یان دەرزی دەدات. کاتێک بیر لە گۆڕینی جومگە دەکرێتەوە کە ئازار یان ڕەقبوون یان کەمیی جووڵە سەرەڕای چارەسەری بێ نەشتەرگەری کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ژیانت هەبێت، و بڕیارەکە بۆ پزیشکی نەشتەرگەری ئێسک و جومگەیە دوای پشکنینی کلینیکی، نەک تەنها بەپێی پلەی وێنەی تیشک. ڕێنماییەکانی NICE ئامۆژگاری دەکەن کە شوشتن یان پاککردنەوەی جومگە بە دووربین بۆ خشونە ئەنجام نەدرێت. ڕاهێنان پێش و دوای هەر نەشتەرگەرییەک سوودبەخش دەمێنێتەوە.

زیاتر بخوێنەوە: خشونەی ئەژنۆ، ڕاهێنانەوە دوای نەشتەرگەری · سەرچاوە: NICE NG226 — Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management (2022) · NHS — Osteoarthritis: treatment and support

بەڵگەی زانستیی تەواو نییە کە ڕۆن، گیا یان تۆوی ڕەشاد خشونە چارەسەر بکەن یان کڕکڕاگە دووبارە دروست بکەنەوە. ڕێنماییەکانی NICE تەواوکەرە خۆراکییەکانی وەک گلوکۆزامین پێشنیار ناکەن، و نە ئەو کرێمانەی تەنها هەستی گەرمی دەدەن. لەوانەیە گەرمی، وەک پێچانەوەی ئەژنۆ بە خوری یان کیسەیەکی گەرم، بۆ ماوەیەک هەندێک کەس ئاسوودە بکات، بەڵام جومگەکە چارەسەر ناکات. ئەوەی زیاتر سوودی هەیە بریتییە لە ڕاهێنان و کەمکردنەوەی کێش لە کاتی پێویستدا، و پێش بەکارهێنانی هەر تەواوکەرێک لە پزیشک یان دەرمانساز بپرسە، بەتایبەت ئەگەر دەرمانی تر دەخۆیت.

زیاتر بخوێنەوە: خشونەی ئەژنۆ · سەرچاوە: NHS — Osteoarthritis: treatment and support · NICE NG226 — Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management (2022)

ڕێنماییەکانی NICE ئامۆژگاری دەکەن کە دەرزی وشک و دەرزیی چینی بۆ چارەسەری خشونە بەکارنەهێنرێن، بۆیە لە Revibe دەرزی وشک بۆ خشونە بەکارناهێنین. هەروەها ئامۆژگاری دەکەن ئامێرەکانی وەک وروژاندنی کارەبایی (TENS)، ئەلتراساوند و لەیزەر بۆ خشونە بەکارنەهێنرێن، چونکە بەڵگەی پێویست لەسەر سوودیان نییە. بەڵگە لەسەر کەڵەشاخ و مەساج سنووردارە؛ لەوانەیە هەندێک کەس هەست بە ئاسوودەیی کاتی بکەن، بۆیە ئەگەر بەکارهێنران، تەنها وەک زیادکراوێک لە پلانێکدا کە بنەماکەی ڕاهێنانە، نەک لە جیاتی ئەو. چارەسەری دەستیش لەگەڵ ڕاهێنان بەکاردێت.

زیاتر بخوێنەوە: دەرزی وشک، کەڵەشاخ · سەرچاوە: NICE NG226 — Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management (2022) · NHS — Osteoarthritis: treatment and support

هەمیشە نا. هەندێک کەس تەنها بە بەرنامەیەکی ڕێکخراوی ڕاهێنانەوە باش دەبن، بەتایبەت ئەگەر چالاکییەکانیان خولانەوە و بازدانی زۆریان تێدا نەبێت. نەشتەرگەری زۆرجار بۆ ئەو کەسانە پێشنیار دەکرێت کە دەیانەوێت بەردەوام بن لە وەرزشێک کە خولانەوە و گۆڕینی ئاراستەی تێدایە، یان کاری جەستەیی قورسیان هەیە، یان ئەژنۆیان بە دووبارە شل دەبێت، یان برینداربوونی تریان لە ئەژنۆدا هەیە، یان بە فیزیۆتێراپی باشتر نەبوون. بڕیارەکە بۆ پزیشکی نەشتەرگەری ئێسک و جومگەیە بە هاوبەشی لەگەڵ تۆ، و ڕاهێنانەوە لە هەردوو حاڵەتدا بنەمای چاکبوونەوەیە، پێش و دوای نەشتەرگەری.

زیاتر بخوێنەوە: برینداربوونی بەستەری خاچیی پێشەوە · سەرچاوە: NHS — Why ACL (anterior cruciate ligament) surgery is done · Diermeier TA et al. (2021). Treatment after ACL injury: Panther Symposium ACL Treatment Consensus Group. Br J Sports Med 55(1):14–22

نەخێر، دوو بەشی جیاوازن لە ناو ئەژنۆدا. بەستەری خاچی پەتێکی بەهێزی شانەیە کە ئێسکی ڕان بە ئێسکی قاچ دەبەستێتەوە و ئەژنۆ جێگیر دەهێڵێتەوە، و دوو بەستەرن، پێشەوە و دواوە، کە وەک پیتی X یەکتر دەبڕن. بەڵام مێنیسک (کڕکڕاگەی مانگی) دوو پارچەی لاستیکیی کەوانەیین لە نێوان هەردوو ئێسکەکەدا، یەکێکیان لە ناوەوە و ئەوی تر لە دەرەوە، کە گورز دەمژن و بار دابەش دەکەن. لەوانەیە هەردووکیان لە هەمان برینداربوونی وەرزشیدا بریندار ببن، بۆیە پزیشک یان فیزیۆتێراپیست هەر بەشێک بە جیا دەپشکنێت.

زیاتر بخوێنەوە: برینداربوونی بەستەری خاچیی پێشەوە، درانی کرکراگەی ئەژنۆ · سەرچاوە: AAOS OrthoInfo — Anterior Cruciate Ligament (ACL) Injuries

هەندێک جار، بەڵام پێشوەختە ناتوانرێت پێشبینی بکرێت. ماوەیەکی زۆر وا دەزانرا کە توانای بەستەری خاچی بۆ چاکبوونەوە سنووردارە، بەڵام وێنەی MRI چاکبوونەوەی هەندێک دڕانی نیشان داوە، و توێژینەوەی سەرەتایی لەسەر شێوازێکی تایبەتی پشتیوان دەکرێت کە لە ماوەی چەند هەفتەیەک دوای برینداربوون و بە سەرپەرشتیی پسپۆڕ دەست پێدەکات، بەڵام هێشتا چارەسەرێکی پەسەندکراو نییە. گرنگتر ئەوەیە کە زۆر کەس بە ڕاهێنانەوەی ڕێکخراو کارایی باشی ئەژنۆیان بۆ دەگەڕێتەوە، چ بەستەرەکە بە نەشتەرگەری دووبارە دروست بکرێتەوە یان نا، و پزیشکی نەشتەرگەری ئێسک و جومگە دوای پشکنین لەگەڵت باشترین ڕێگا هەڵدەبژێرێت.

زیاتر بخوێنەوە: برینداربوونی بەستەری خاچیی پێشەوە · سەرچاوە: Filbay SR et al. (2023). Healing of acute anterior cruciate ligament rupture on MRI and outcomes following non-surgical management with the Cross Bracing Protocol. Br J Sports Med 57(23):1490–1497 · Diermeier TA et al. (2021). Treatment after ACL injury: Panther Symposium ACL Treatment Consensus Group. Br J Sports Med 55(1):14–22

زۆرجار مەترسی بۆ ژیان نییە، بەڵام برینداربوونێکی گرنگی ئەژنۆیە و پێویستی بە پشکنینی زوو هەیە. دوای نەمانی ئازار و ئاوسان لەوانەیە ئەژنۆ نەجێگیر بمێنێتەوە و لە کاتی خولانەوەدا شل ببێت، و گەڕانەوە بۆ چالاکیی ئاسایی پێش گەڕانەوەی جێگیری لەوانەیە نەجێگیرییەکە زیاد بکات و بەشەکانی تر وەک مێنیسک بخاتە مەترسییەوە. بۆیە پشکنینی زوو و بەرنامەیەکی ڕێکخراوی ڕاهێنانەوە گرنگن. ئەگەر ئەژنۆ شێواو دیار بوو، یان پێ دوای برینداربوون سارد، ڕەنگپەڕیو یان تەزیو بوو، بچۆ بۆ فریاکەوتن یان پەیوەندی بە فریاکەوتن بکە: 911 لە ئوردن، یان 122 لە عێراق و هەرێمی کوردستان.

زیاتر بخوێنەوە: برینداربوونی بەستەری خاچیی پێشەوە، برینداربوونی وەرزشی · سەرچاوە: AAOS OrthoInfo — Anterior Cruciate Ligament (ACL) Injuries · Logerstedt DS et al. (2017). Knee Stability and Movement Coordination Impairments: Knee Ligament Sprain Revision 2017 — Clinical Practice Guidelines. J Orthop Sports Phys Ther 47(11):A1–A47

زۆرجار نا، ئەگەر تەنها بەستەری دواوە بریندار بووبێت. زۆرێک لە دڕانەکانی بەشەکین و لەوانەیە چاک ببنەوە، و ئەژنۆ زۆرجار بێ نەشتەرگەری باش دەبێت بە پاراستن، هەندێک جار بە پشتیوانێک کە پزیشک بڕیاری دەدات، پاشان بەرنامەیەکی ڕاهێنانەوە کە بەهێزکردنی ماسولکەی پێشەوەی ڕان بەشێکی سەرەکییەتی. نەشتەرگەری زۆرجار پێشنیار دەکرێت کاتێک چەند بەستەرێک پێکەوە بریندار بووبن، یان نەجێگیری یان ئازار سەرەڕای چارەسەر بەردەوام بێت. ئەم بەستەرە زۆرجار بە لێدانێکی بەهێز لە پێشەوەی ئەژنۆی چەماوە بریندار دەبێت، وەک کەوتن لەسەری.

زیاتر بخوێنەوە: برینداربوونی وەرزشی · سەرچاوە: AAOS OrthoInfo — Posterior Cruciate Ligament (PCL) Injuries

دڕانەکە زۆرجار کاتێک ڕوودەدات کە لەسەر پێیەکی جێگیر دەخولێیتەوە، دوای بازدان دادەبەزیت یان لەناکاو دەوەستیت، و زۆرجار بێ بەریەککەوتن. لەوانەیە دەنگی تەقەیەک ببیستیت یان هەستی پێ بکەیت، پاشان لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا ئەژنۆ دەئاوسێت و بەردەوامبوون لە یاری قورس دەبێت. توندی ئازارەکە لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر جیاوازە و لەوانەیە دوای چەند ڕۆژێک کەم ببێتەوە، بەڵام زۆرجار هەستکردن بەوەی ئەژنۆ نەجێگیرە یان لە کاتی خولانەوەدا شل دەبێت دەمێنێتەوە. ناسینەوەی حاڵەتەکە لەسەر پشکنینی کلینیکی دادەمەزرێت، و لەوانەیە پزیشک داوای MRI بکات بۆ پشکنینی بەشەکانی تری ئەژنۆ.

زیاتر بخوێنەوە: برینداربوونی بەستەری خاچیی پێشەوە · سەرچاوە: AAOS OrthoInfo — Anterior Cruciate Ligament (ACL) Injuries · Logerstedt DS et al. (2017). Knee Stability and Movement Coordination Impairments: Knee Ligament Sprain Revision 2017 — Clinical Practice Guidelines. J Orthop Sports Phys Ther 47(11):A1–A47

نەشتەرگەرییەکی باوە، زۆربەی ئەو کەسانەی دەیکەن هیچ ئاڵۆزییەکیان بۆ دروست نابێت، و ئەگەر دروستیش بێت زۆرجار سووکە و چارەسەر دەکرێت. بەڵام وەک هەر نەشتەرگەرییەک مەترسی هەیە کە نەشتەرگەر بۆت ڕوون دەکاتەوە، لەوانە خوێنبەستن و هەوکردنی برین، و هەندێک جار ڕەقبوون، ئازاری بەردەوام یان دڕانی بەستەرە نوێیەکە. بەشە قورسەکە ڕاهێنانەوەی دوای نەشتەرگەرییە: چاکبوونەوە چەند مانگێک یان زیاتر دەخایەنێت، و گەڕانەوە بۆ وەرزش کاتی زیاتری دەوێت. لە فیزیۆتێراپیدا هەنگاو بە هەنگاو پەیڕەوی پرۆتۆکۆل و ڕێنماییەکانی نەشتەرگەرەکەت دەکەین.

زیاتر بخوێنەوە: برینداربوونی بەستەری خاچیی پێشەوە، ڕاهێنانەوە دوای نەشتەرگەری · سەرچاوە: NHS — Complications of ACL (anterior cruciate ligament) surgery · NHS — Recovering from ACL (anterior cruciate ligament) surgery

زۆر کەس دەتوانن بڕۆن و کارە ڕۆژانەکانیان بکەن دوای ئارامبوونەوەی ئاوسان و گەڕانەوەی هێزی ڕان، بەتایبەت ئەگەر چالاکییەکانیان خولانەوەی زۆری تێدا نەبێت، بەڵام خولانەوە و بازدان لەوانەیە وا بکەن ئەژنۆ شل ببێت. دڕانی بەستەری خاچی هەمیشە واتای کۆتایی ژیانی وەرزشیی یاریزان نییە: گەڕانەوە بۆ یاریگا دوای ڕاهێنانەوەی ڕێکخراو، چ بە نەشتەرگەری چ بەبێ، دەکرێت. گەڕانەوە لەسەر تاقیکردنەوەی هێز، بازدان، کۆنترۆڵی جووڵە و متمانە دادەمەزرێت نەک تەنها کات، و مەترسیی دووبارە برینداربوونەوە دەمێنێت، بۆیە بەردەوامبوون لەسەر بەرنامەیەکی پاراستن لەوانەیە یارمەتیدەر بێت.

زیاتر بخوێنەوە: برینداربوونی بەستەری خاچیی پێشەوە، برینداربوونی وەرزشی · سەرچاوە: Ardern CL et al. (2016). 2016 Consensus statement on return to sport from the First World Congress in Sports Physical Therapy, Bern. Br J Sports Med 50(14):853–864 · Kotsifaki R et al. (2023). Aspetar clinical practice guideline on rehabilitation after anterior cruciate ligament reconstruction. Br J Sports Med 57(9):500–514

بەستەری ناوەوەی ئەژنۆ زیاتر لە بەستەری دەرەوە بریندار دەبێت، و هەندێک کەس بە هەڵە پێی دەڵێن بەستەری خاچیی لاتەنیشت. زۆرجار بە لێدانێک لە لای دەرەوەی ئەژنۆ یان پێچخواردنێکی بەهێز بریندار دەبێت، و ئازار لە لای ناوەوە دروست دەبێت. کاتێک تەنها ئەم بەستەرە بریندار بێت، زۆرجار بێ نەشتەرگەری چاک دەبێتەوە: کەمکردنەوەی ئازار و ئاوسان، پاشان جووڵەی پارێزراو کە لەوانەیە پشتیوانێکی جومگەدار بەپێی ڕای پزیشک تێیدا بەکاربێت، پاشان ڕاهێنانی بەهێزکردن و هاوسەنگیی قۆناغ بە قۆناغ. نەشتەرگەری هەندێک جار بۆ دڕانی توند لەگەڵ برینداربوونی تر وەک دڕانی بەستەری خاچی لێی دەکۆڵرێتەوە، و بڕیارەکە بۆ پزیشکی ئێسک و جومگەیە.

زیاتر بخوێنەوە: پێچخواردنی بەستەری ناوەوەی ئەژنۆ · سەرچاوە: AAOS OrthoInfo — Collateral Ligament Injuries · Logerstedt DS et al. (2017). Knee Stability and Movement Coordination Impairments: Knee Ligament Sprain Revision 2017 — Clinical Practice Guidelines. J Orthop Sports Phys Ther 47(11):A1–A47

کڵاوەی ئەژنۆ بە شێوەی ئاسایی هەر جارێک ئەژنۆ دەچەمێنیتەوە یان ڕاستی دەکەیتەوە، لە ناو چاڵاییەکدا لە سەری خوارەوەی ئێسکی ڕان بۆ سەرەوە و خوارەوە دەخزێت، و تەقەتەقی بێ ئازار باو و ئاساییە. بەڵام ئەگەر کڵاوەکە لە شوێنی خۆی دەرچوو، یان هەست بکەیت خەریکە دەردەچێت، یان ئەژنۆ لەگەڵ ئازار شل بێت، ئەمە نەجێگیرییە و پێویستی بە پشکنین هەیە. یەکەم جاری دەرچوون زۆرجار بە ڕاهێنانی بەهێزکردنی ماسولکەکانی ڕان و سمت چارەسەر دەکرێت، هەندێک جار لەگەڵ پشتیوانێک، و ئەگەر دەرچوونەکە دووبارە بووەوە بیر لە نەشتەرگەری دەکرێتەوە؛ بڕیارەکە بۆ پزیشکی ئێسک و جومگەیە.

زیاتر بخوێنەوە: ئازاری پێشەوەی ئەژنۆ · سەرچاوە: AAOS OrthoInfo — Unstable Kneecap (Patellar Instability) · NHS — Knee pain

هەردووکیان برینداربوونن کە پێویستیان بە چاودێریی پزیشکیی خێرا هەیە. ئەگەر شێوەی ئەژنۆ گۆڕا، بە خێرایی ئاوسا، یان نەتتوانی ڕاستی بکەیتەوە یان لەسەری بوەستیت، بچۆ بۆ فریاکەوتن یان پەیوەندی بە فریاکەوتن بکە (911 لە ئوردن، یان 122 لە عێراق و هەرێمی کوردستان)، و هەوڵ مەدە خۆت کڵاوەکە بگەڕێنیتەوە شوێنی خۆی. کڵاوەی دەرچوو هەندێک جار خۆی دەگەڕێتەوە شوێنی خۆی، بەڵام هێشتا پێویستی بە پشکنین و وێنەی تیشک هەیە، پاشان زۆرجار بە ڕاهێنان چارەسەر دەکرێت، و ئەگەر دەرچوونەکە دووبارە بووەوە بیر لە نەشتەرگەری دەکرێتەوە. شکانێک کە پارچەکانی لە شوێنی خۆیان نەجووڵابن لەوانەیە بە جەبیرە چارەسەر بکرێت، بەڵام شکانی جووڵاو زۆرجار پێویستی بە نەشتەرگەرییەک هەیە کە نەشتەرگەر بڕیاری دەدات. لە هەردوو حاڵەتدا ڕاهێنانەوە جووڵە و هێز دەگەڕێنێتەوە.

زیاتر بخوێنەوە: ئازاری پێشەوەی ئەژنۆ، ڕاهێنانەوە دوای نەشتەرگەری · سەرچاوە: NHS — Dislocated kneecap · AAOS OrthoInfo — Patellar Fractures (Broken Kneecap)

بەندە بە شوێنی دڕانەکە. لێواری دەرەوەی مێنیسک خوێنی باشی پێدەگات، و دڕان لەوێ لەوانەیە خۆی چاک ببێتەوە یان بە نەشتەرگەری بدوورێتەوە. بەڵام بەشی ناوەوە خوێنێکی کەمی پێدەگات، و دڕانەکانی زۆرجار پێکەوە نانووسێنەوە. بەڵام چاکنەبوونەوە هەمیشە واتای بەردەوامبوونی ئازار نییە: زۆر حاڵەت، بەتایبەت دڕانی هێدی هێدی لەگەڵ تەمەن، بە بەرنامەیەکی ڕێکخراوی ڕاهێنان کە ماسولکەکانی دەوری ئەژنۆ بەهێز دەکات باشتر دەبن. پزیشک بەپێی نیشانەکان و پشکنین، نەک تەنها وێنەکە، بڕیار دەدات ئایا نەشتەرگەری پێویستە.

زیاتر بخوێنەوە: درانی کرکراگەی ئەژنۆ · سەرچاوە: AAOS OrthoInfo — Meniscus Tears · Logerstedt DS et al. (2018). Knee Pain and Mobility Impairments: Meniscal and Articular Cartilage Lesions Revision 2018 — Clinical Practice Guidelines. J Orthop Sports Phys Ther 48(2):A1–A50

چارەسەر زۆرجار بێ نەشتەرگەری دەست پێدەکات: کەمکردنەوەی ئازار و ئاوسان، گۆڕینی کاتیی ئەو چالاکییانەی ئازار هەڵدەستێنن وەک چوونە سەر چۆکی قووڵ یان خولانەوە لەسەر ئەژنۆ، پاشان ڕاهێنانی قۆناغ بە قۆناغ. جۆری ڕاهێنانە سوودبەخشەکان زۆرجار بریتین لە: گرژکردنی ماسولکەی پێشەوەی ڕان، هەستانەوە لە کورسی و دانیشتنەوە بە هێواشی، سەرکەوتنە سەر پلەیەک و دابەزین لێی، و ڕاهێنانی هاوسەنگی لەسەر یەک پێ، پاشان ڕاهێنانی بەهێزتر کە لەگەڵ چالاکییەکەت بگونجێت. یەک ڕاهێنانی باشترین بۆ هەمووان نییە، بۆیە لە Revibe ڕاهێنانەکان هەڵدەبژێرین و بەپێی پشکنینەکەت و وەڵامدانەوەی ئەژنۆت قورسیان دەکەین.

زیاتر بخوێنەوە: درانی کرکراگەی ئەژنۆ · سەرچاوە: Logerstedt DS et al. (2018). Knee Pain and Mobility Impairments: Meniscal and Articular Cartilage Lesions Revision 2018 — Clinical Practice Guidelines. J Orthop Sports Phys Ther 48(2):A1–A50 · Siemieniuk RAC et al. (2017). Arthroscopic surgery for degenerative knee arthritis and meniscal tears: a clinical practice guideline. BMJ 357:j1982

زۆرجار مەترسیدار نییە، و یەکێکە لە باوترین برینداربوونەکانی ئەژنۆ. لەوانەیە دوای وەرچەرخانێکی بەهێز لە وەرزشدا ڕووبدات، یان هێدی هێدی لەگەڵ تەمەن تەنانەت بە جووڵەیەکی سادەی وەک خولانەوە لە کاتی هەستان لە کورسی. نیشانەکانی بریتین لە ئازار لە لای ناوەوە یان دەرەوەی ئەژنۆ، ئاوسان و ڕەقبوونێک کە لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا زیاد دەکەن، و تەقەتەق یان هەستکردن بە گیرخواردنی شتێک. بەڵام ئەگەر ئەژنۆ گیری کرد و نەتتوانی ڕاستی بکەیتەوە، یان دوای برینداربوون بە خێرایی ئاوسا یان بە دووبارە شل بوو، هەمان ڕۆژ سەردانی پزیشک بکە.

زیاتر بخوێنەوە: درانی کرکراگەی ئەژنۆ · سەرچاوە: AAOS OrthoInfo — Meniscus Tears · NHS — Knee pain

لە زۆربەی حاڵەتەکاندا نەخێر. بۆ دڕانی هێدی هێدی کە پەیوەندی بە تەمەنەوە هەیە، ڕێنماییەکی پزیشکی بە توندی پێشنیار دەکات کە بۆ زۆربەی نەخۆشەکان نەشتەرگەریی دووربین نەکرێت، چونکە ڕاهێنان زۆرجار ئەنجامێکی نزیک دەدات. نەشتەرگەری زۆرجار لە گیرکردنی ڕاستەقینەدا کە ڕێگری لە ڕاستکردنەوەی ئەژنۆ دەکات، یان دڕانێک لە لێواری دەرەوە کە لەوانەیە بۆ دوورینەوە گونجاو بێت، یان نەبوونی باشبوون سەرەڕای بەرنامەیەکی ڕێکخراو لێی دەکۆڵرێتەوە. ئەگەر بڕیاری درا، زۆرجار بە دووربینە، و ڕاهێنانەوە دوای دوورینەوە زیاتر دەخایەنێت لە دوای بڕینەوە. بڕیارەکە بۆ پزیشکی ئێسک و جومگەیە.

زیاتر بخوێنەوە: درانی کرکراگەی ئەژنۆ، ڕاهێنانەوە دوای نەشتەرگەری · سەرچاوە: Siemieniuk RAC et al. (2017). Arthroscopic surgery for degenerative knee arthritis and meniscal tears: a clinical practice guideline. BMJ 357:j1982 · AAOS OrthoInfo — Meniscus Tears

ئازاری پێشەوەی ئەژنۆ لە دەوری کڵاوەکە لای هەرزەکاران و گەنجان و وەرزشوانان باوە، و زۆرجار بە پلیکانە، چەمانەوەی قووڵ، ڕاکردن و دانیشتنی درێژ بە ئەژنۆی چەماوە زیاد دەکات. ڕێنماییەکان بەهێزکردنی ماسولکەکانی سمت و ڕان پێکەوە وەک بنەمای چارەسەر دادەنێن، لەگەڵ کەمکردنەوەی کاتیی ئەوەی ئازار هەڵدەستێنێت و پاشان گەڕاندنەوەی هێدی هێدی. تەیپی کڵاوەی ئەژنۆ یان ژێرپێڵاوی پزیشکی لەوانەیە بۆ ماوەیەکی کورت لەگەڵ ڕاهێنان یارمەتی هەندێک کەس بدەن، و چارەسەری دەستی لەگەڵ ڕاهێنان بەکاردێت نەک بە تەنها. بەڵگەی پێویست نییە کە گیاکان ئەم ئازارە چارەسەر بکەن.

زیاتر بخوێنەوە: ئازاری پێشەوەی ئەژنۆ · سەرچاوە: Willy RW et al. (2019). Patellofemoral Pain — Clinical Practice Guidelines. J Orthop Sports Phys Ther 49(9):CPG1–CPG95 · Collins NJ et al. (2018). 2018 Consensus statement on exercise therapy and physical interventions (orthoses, taping and manual therapy) to treat patellofemoral pain: recommendations from the 5th International Patellofemoral Pain Research Retreat, Gold Coast, Australia, 2017. Br J Sports Med 52(18):1170–1178

فیزیۆتێراپی بە پشکنین دەست پێدەکات: گوێ لە چیرۆکی ئازارەکەت دەگرین، جووڵەی ئەژنۆ و سمت و قولەپێ، هێز و شێوازی ڕۆیشتنت دەپشکنین، و ئەوە جیا دەکەینەوە کە پێویستی بە پزیشک هەیە. پاشان پلانەکە زۆرجار لەسەر ڕاهێنانی بەهێزکردن و جووڵەی قۆناغ بە قۆناغ وەک بنەمای چارەسەر دادەڕێژرێت، لەگەڵ چارەسەری دەستی و جووڵاندنی جومگە لە پاڵیدا، و ئامۆژگاری بۆ ڕێکخستنی چالاکی، پلیکانە و نوێژ. لە Revibe بەرنامەیەکی ڕوونی ماڵەوە زیاد دەکەین و بەپێی باشبوونت دەیگۆڕین، و دەرزی وشک تەنها کاتێک بەکاردەهێنین کە پشکنین نیشانی بدات گونجاوە، و بۆ خشونە هەرگیز بەکاری ناهێنین.

زیاتر بخوێنەوە: ئازاری ئەژنۆ، یەکەم دانیشتن · سەرچاوە: NICE NG226 — Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management (2022) · Willy RW et al. (2019). Patellofemoral Pain — Clinical Practice Guidelines. J Orthop Sports Phys Ther 49(9):CPG1–CPG95

زۆرجار نا. زۆربەی ئازارەکانی ئەژنۆ لە ماندووبوون، پێچخواردنێکی سووک، خشونە یان ئازاری پێشەوەی ئەژنۆوە دێن، و بە کات و چارەسەری گونجاو باشتر دەبن؛ تەقەتەقی بێ ئازار ئاساییە. بەڵام هەمان ڕۆژ سەردانی پزیشک بکە ئەگەر ئازارەکە توند بوو، نەتتوانی ئەژنۆ بجووڵێنیت، زۆر ئاوسا، گیری کرد، شل بوو یان بە ئازارەوە تەقەی کرد، یان گەرم و سوور بوو لەگەڵ تا. ئەگەر دوای برینداربوون نەتتوانی لەسەری بوەستیت یان شێوەی گۆڕا، بچۆ بۆ فریاکەوتن (911 لە ئوردن، یان 122 لە عێراق و هەرێمی کوردستان). ئەگەر ئازارەکە لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا باشتر نەبوو، سەردانی پزیشک بکە.

زیاتر بخوێنەوە: ئازاری ئەژنۆ · سەرچاوە: NHS — Knee pain

زۆرجار نا؛ ئازاری ئەژنۆ زۆربەی کات لە خودی جومگەکە و ماسولکە و ژێیەکانی دەوروبەرییەوە دێت. بەڵام کێشەی گورچیلە ئەگەری تووشبوون بە نیقرس زیاد دەکات، کە لەوانەیە هێرشێکی لەناکاوی ئازاری توند لەگەڵ ئاوسان و سووربوونەوە لە جومگەیەکدا دروست بکات، هەندێک جار لە ئەژنۆ، و ئەمە پێویستی بە پزیشک هەیە. ئازاری قاچ کە لەگەڵ ڕۆیشتن دەردەکەوێت و دوای چەند خولەکێک پشوودان نامێنێت، لەوانەیە نیشانەی تەسکبوونی خوێنبەرەکان بێت کە پەیوەندییان بە نەخۆشییەکانی دڵەوە هەیە، بۆیە سەردانی پزیشک بکە. بۆ ئازاری سنگ یان هەناسەتەنگی یەکسەر پەیوەندی بە فریاکەوتن بکە: 911 لە ئوردن، یان 122 لە عێراق و هەرێمی کوردستان.

زیاتر بخوێنەوە: ئازاری ئەژنۆ · سەرچاوە: NHS — Gout · NHS — Peripheral arterial disease (PAD)

هەندێک جار. قاچ وەک زنجیرەیەک کار دەکات، و پێچخواردنی قولەپێ یان ئازاری پێ، وەک ئازاری پاژنە یان پێستی ئەستووربووی پێ، لەوانەیە بۆ ماوەیەک شێوازی ڕۆیشتن بگۆڕێت و بارێکی جیاواز بخاتە سەر ئەژنۆ؛ هەروەها هەمان پێچخواردن لەوانەیە ئەژنۆش بریندار بکات، و ئەگەر ئەژنۆ ئاوسا یان شل بوو پێویستی بە پشکنینی جیا هەیە. پێی تەخت باوە و زۆرجار کێشە دروست ناکات، بەڵام لای هەندێک کەس کە ئازاری پێشەوەی ئەژنۆیان هەیە، ژێرپێڵاوی پزیشکی لەوانەیە بۆ ماوەیەکی کورت ئازار کەم بکاتەوە. بۆیە پێ و قولەپێ و سمت لەگەڵ ئەژنۆ دەپشکنین.

زیاتر بخوێنەوە: ئازاری ئەژنۆ، پێچخواردنی قولەپێ · سەرچاوە: Willy RW et al. (2019). Patellofemoral Pain — Clinical Practice Guidelines. J Orthop Sports Phys Ther 49(9):CPG1–CPG95 · NHS — Flat feet

بەپێی حاڵەتەکەت، قۆناغەکەی، ماوەکەی و ئامانجەکانت جیاوازە: پێچخواردنێکی سووک جیاوازە لە خشونەیەکی کۆن یان ڕاهێنانەوە دوای نەشتەرگەری. ڕاهێنانی ماڵەوەی ڕێکوپێک لە نێوان دانیشتنەکاندا بەشێکی سەرەکیی پلانەکەیە، و بەردەوامبوون لەسەری سوودەکەی زیاتر دەکات. دوای یەکەم پشکنین لە Revibe پلان و ژمارەی چاوەڕوانکراوی دانیشتنەکانت بۆ ڕوون دەکەینەوە، و بەپێی وەڵامدانەوەت دەیانگۆڕین. نرخەکان لە نێوان کلینیکەکان و بەپێی جۆری چارەسەر جیاوازن؛ وردەکارییەکان لە پەڕەی نرخەکان دەبینیت.

زیاتر بخوێنەوە: یەکەم دانیشتن، نرخەکان · سەرچاوە: NICE NG226 — Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management (2022)

ئازاری لای ناوەوەی ئەژنۆ چەند هۆکارێکی باوی هەیە، و ئەوەی پێش ئازارەکە ڕوویدا یارمەتی جیاکردنەوەیان دەدات. دوای لێدانێک لە لای دەرەوەی ئەژنۆ یان چەمانەوەی ئەژنۆ بەرەو ناوەوە، لەوانەیە بەستەری ناوەوەی ئەژنۆ پێچی خواردبێت. دوای وەرچەرخانێک لەگەڵ تەقەتەق یان هەستکردن بە گیرخواردن، لەوانەیە مێنیسک بێت. لای ئەوانەی لە ناوەڕاستی تەمەن تێپەڕیون، لەگەڵ ڕەقبوون و ئازارێک کە بە ڕۆیشتن و پلیکانە زیاد دەکات بێ برینداربوونێکی ڕوون، خشونە هۆکارێکی باوە. پشکنین هۆکاری ئەگەری و پلانی چارەسەر دیاری دەکات، و لەوانەیە پزیشک لە کاتی پێویستدا داوای وێنە بکات.

زیاتر بخوێنەوە: پێچخواردنی بەستەری ناوەوەی ئەژنۆ، درانی کرکراگەی ئەژنۆ · سەرچاوە: AAOS OrthoInfo — Collateral Ligament Injuries · NHS — Knee pain

ئەگەر ئازارەکە دوای ماندووبوونی زیاد یان پێچخواردنێکی سووک دەستی پێکرد، بۆ چەند ڕۆژێک ئەوەی هەڵیدەستێنێت کەم بکەرەوە وەک وەستانی درێژ، و کیسەیەکی سارد کە بە پارچە پەڕۆیەک پێچرابێتەوە بۆ ماوەی کورت لەسەر ئەژنۆ دابنێ. پاشان هێدی هێدی بگەڕێرەوە سەر جووڵە: ڕاهێنانەکانی بەهێزکردنی ماسولکەکانی ڕان و سمت لە سوودبەخشترین ڕێگاکانن بۆ کەمکردنەوەی ئازاری ئەژنۆ لە ماوەی درێژدا، و کەمکردنەوەی کێش ئەگەر زیاد بێت یارمەتیدەرە. دەربارەی دەرمانی ئازارشکێن لە پزیشک یان دەرمانساز بپرسە. ئەگەر ئازارەکە لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا باشتر نەبوو یان نیشانەی مەترسی دەرکەوت، سەردانی پزیشک بکە.

زیاتر بخوێنەوە: ئازاری ئەژنۆ، فیزیۆتێراپی لە ماڵەوە · سەرچاوە: NHS — Knee pain · NICE NG226 — Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management (2022)